De avond voor de toets hebt u samen met uw kind herhaald. Het kende de definities en kon de leerstof uitleggen. De volgende dag, voor het examenblad, komt er niets meer: een black-out. Een paar dagen later volgt een teleurstellend cijfer.
Het gevoel van onrechtvaardigheid is groot, aan beide kanten. Uw kind besluit dat “studeren geen zin heeft”. U vraagt zich af of het wel echt heeft gestudeerd.
Zo’n black-out op een examen komt heel vaak voor, en er is een verklaring voor. Twee mechanismen spelen vaak mee: de illusie van beheersing en het effect van stress op het geheugen. Aan beide kunt u thuis werken, lang voor de examendag.
Waarom uw kind het “gisteren nog wist”
Herkennen is niet hetzelfde als herinneren
Een gemarkeerde cursus herlezen geeft het gevoel dat je de leerstof kent: de hersenen herkennen de informatie, ze voelt vertrouwd aan. Maar een antwoord herkennen en het zelf terugvinden, zonder hulpmiddel, zijn twee verschillende dingen.
Onderzoekers in de leerpsychologie spreken van de illusie van beheersing (of van vlotheid). Studies tonen aan dat veel leerlingen vooral studeren door te herlezen, terwijl dat een van de minst doeltreffende methodes is om iets op lange termijn te onthouden.
Het onbedoelde duwtje van de ouder
Wanneer u uw kind overhoort, helpt u het zonder het te willen:
- een knikje wanneer het op het goede spoor zit;
- het begin van een woord dat u voorzegt;
- een vraag in dezelfde volgorde en met dezelfde woorden als in de cursus.
Op de examendag vallen die steuntjes weg. De vraag is anders geformuleerd, de volgorde verandert, niemand moedigt aan. Uw kind voelt dat de informatie “ergens” zit, maar kan er niet bij.
Het zwarte gat: wanneer stress de toegang tot herinneringen blokkeert
Zelfs goed geleerde leerstof kan wegglippen. De stilte in de klas, de klok, het belang van het cijfer zetten een stressreactie in gang. Het lichaam maakt dan hormonen aan zoals adrenaline en cortisol.
Die hormonen hebben een bekend effect: ze verstoren tijdelijk de werking van de prefrontale cortex, het deel van de hersenen waarmee we redeneren en herinneringen ophalen. Studies, eerst bij dieren en daarna bij mensen, tonen aan dat acute stress vooral het ophalen van wat we geleerd hebben verstoort, meer dan het leren zelf.
Een black-out is dus geen smoes die uw kind verzint. Het is een echte, voorbijgaande reactie, die ook leerlingen treft die goed gewerkt hebben. De precieze mechanismen worden nog onderzocht en verschillen van persoon tot persoon, maar de vaststelling staat stevig.
Stress in zijn geheel beheersen (slaap, werkritme, vooruitplannen) is een onderwerp op zich. Hier is het idee gerichter: de kennis zo stevig maken dat ze bestand is tegen stress.
Anders studeren zodat het geheugen standhoudt op de examendag
Wilt u dat het cijfer eindelijk weerspiegelt hoeveel werk er geleverd is, dan moet de manier van studeren veranderen. Het doel is niet langer alleen de informatie op te nemen, maar ook te oefenen om ze zelfstandig en onder druk terug op te halen.
De blanco-bladtechniek
Uw kind legt de cursus weg en schrijft op een blad alles wat het zich herinnert: definities, schema’s, stappen, voorbeelden. Daarna vergelijkt het met de cursus en vult het in kleur aan wat ontbrak.
Die inspanning om zonder enige aanwijzing iets terug op te roepen, heet actief ophalen (active recall). Het is een van de best onderzochte studiemethodes: je onthoudt beter door jezelf te testen dan door te herlezen. Een studie die in 2016 in het tijdschrift Science verscheen, wijst er zelfs op dat wat zo geleerd is, beter bestand is tegen stress.
Overhoren zonder voor te zeggen
U kunt uw kind blijven overhoren, als u een paar gewoontes verandert:
- stel de vragen door elkaar en formuleer ze anders;
- wacht op het antwoord zonder te reageren, ook als het twijfelt;
- vraag het om in eigen woorden uit te leggen, of om een voorbeeld te geven;
- noteer wat niet lukt en kom er de volgende dag op terug.
De herhaling spreiden in de tijd
Leerstof die meerdere keren herhaald wordt, met een paar dagen ertussen, blijft beter hangen dan na één lange sessie de avond ervoor. Twee of drie korte sessies met het blanco blad voor de toets zijn beter dan een hele avond herlezen.
Het examen nabootsen
Het studeren moet op de toets lijken. Neem een oefening of een oude toets, zet een timer en leg 20 minuten stilte op, zonder vragen te beantwoorden. Zo raken de hersenen gewend om zonder vangnet te werken, in omstandigheden die dicht bij de examendag liggen.
Wat doen als de black-out toch toeslaat tijdens het examen?
Ook na een goede voorbereiding kan er een black-out komen. Een paar reflexen helpen om erdoor te raken:
- Het hoofd leegmaken bij de start: zodra het examenblad er ligt, de formules, data of sleutelwoorden die spanning geven op een kladblad noteren. Ze staan op papier, het geheugen komt vrij.
- Rustig ademen, even, met een langere uitademing, zodat de druk zakt.
- Naar de volgende vraag gaan en er later op terugkomen: de herinnering komt vaak terug wanneer je er niet meer naar zoekt.
- Aan een draadje trekken: opschrijven wat je rond de vraag weet (een voorbeeld, een schema, de titel van het hoofdstuk). Het ene detail roept het andere op.
Ook onderzoek biedt een spoor: bij angstige leerlingen verbeterden de resultaten wanneer ze vlak voor een examen een tiental minuten over hun zorgen schreven. Thuis, de avond ervoor of ’s ochtends, kan uw kind proberen zijn angsten op papier te zetten in plaats van ze voor zich te houden.
De inspanning weer zin geven
Het zelfvertrouwen van uw kind komt terug zodra het begrijpt dat zijn hersenen goed werken, en dat het een andere methode nodig heeft. Het doel is anders te oefenen, zodat stress niet langer de resultaten bepaalt.
Komt de black-out vaak terug, of gaat hij gepaard met veel angst, praat er dan over met de school: de klastitularis of het CLB (in Franstalige scholen het PMS-centrum) kan u verder helpen.
Dat is ook het werk van onze coaches in studiemethode. Ze leggen de leerstof opnieuw uit en trainen uw kind om ze zelfstandig weer te geven, in examenomstandigheden. Een blik van buitenaf helpt vaak om wankele kennis om te zetten in stevige reflexen. De bijlessen worden thuis gegeven, overal in België, of online, in het lager onderwijs en in het secundair onderwijs.
Zit uw kind in de laatste jaren van het secundair of in het hoger onderwijs? Onze 5 tips om te studeren en te slagen voor je examens richten zich rechtstreeks tot hem of haar.
