Smartphone, tablet, computer: om een idee te delen, typen we vaker dan we schrijven. Heeft schrijven met de hand nog een plaats in het digitale tijdperk? Ja, zeker in de jaren waarin uw kind leert lezen en schrijven. Dit zegt het onderzoek, en zo helpt u uw kind in het dagelijkse leven.
Met de hand of digitaal schrijven: wat verandert er voor het brein?
Een letter met de hand schrijven vraagt om ze te tekenen, beweging na beweging. Dezelfde letter typen komt neer op het indrukken van een toets, altijd op dezelfde manier. Die andere beweging laat een ander spoor na in het geheugen.
Wanneer een kind leert schrijven, verbindt het drie dingen:
- de vorm van de letter, die het ziet;
- de klank die ze voorstelt, die het hoort of uitspreekt;
- de beweging van de hand die ze schrijft.
Precies die band tussen beweging en letter boeit onderzoekers al zo’n twintig jaar.
Wat de studies tonen
Verschillende onderzoeken vergelijken schrijven met de hand en typen op een toetsenbord. Drie ervan komen vaak terug:
- Bij kleuters: in 2005 leerde een Frans team (Longcamp en collega’s, tijdschrift Acta Psychologica) kinderen van 3 tot 5 jaar letters aan, met de hand of op het toetsenbord. Bij de oudsten onder hen herkenden de kinderen die met de hand hadden geschreven de letters achteraf beter.
- In het brein: in 2024 registreerden Noorse onderzoekers (van der Weel en van der Meer, Frontiers in Psychology) de hersenactiviteit van 36 studenten. Schrijven met de hand zorgde voor ruimere verbindingen tussen de hersengebieden die met geheugen en leren te maken hebben dan typen.
- Bij het notities nemen: een Amerikaanse studie uit 2014 (Mueller en Oppenheimer) concludeerde dat studenten die met de hand notities nemen de les beter begrijpen. Bij een herhaling in 2019 (Morehead, Dunlosky en Rawson) bleef daarvan slechts een klein en onduidelijk voordeel over.
Die resultaten moet u genuanceerd lezen. De studies gaan vaak over kleine groepen, en rijkere verbindingen in het brein bewijzen op zich nog geen betere schoolresultaten. Wat vrij consequent naar voren komt, is de waarde van met de hand schrijven om letters te leren, aan het begin van de schoolloopbaan.
Moet u kiezen tussen pen en toetsenbord?
Nee: beide hebben hun plaats, op verschillende momenten. Het toetsenbord is handig om een lange tekst te schrijven, makkelijk te verbeteren of bepaalde moeilijkheden op te vangen. Schrijven met de hand blijft waardevol om te leren, te onthouden en de gedachten te ordenen.
In de lagere school ligt de prioriteit bij het aanleren van de schrijfbeweging: het potlood goed vasthouden, de letters vormen, leesbaar schrijven. Het toetsenbord kan daarnaast komen, zonder die stap te vervangen.
In het secundair draait het om notities nemen en studeren. Met de hand schrijven dwingt tot herformuleren en tot kiezen wat belangrijk is, want niet alles kan genoteerd worden. Vaak is het net dat kiezen dat helpt om te onthouden. Neemt uw tiener notities op de computer? Moedig hem dan aan om samen te vatten in zijn eigen woorden in plaats van alles over te typen.
Schermen stellen ook een probleem van aandacht: meldingen en apps leiden de concentratie gemakkelijk af. We gaan daar dieper op in in ons artikel over de impact van sociale media op het leven van studenten.
Het schrijven thuis onderhouden
Een paar eenvoudige gewoonten volstaan om de pen in de hand te houden:
- de boodschappenlijst, een verjaardagskaart of een briefje voor de familie laten schrijven;
- een vakantieschrift of dagboek bijhouden, een paar regels per dag;
- studeren door de kernideeën op fiches over te schrijven, in plaats van ze op het scherm te herlezen;
- wat net geschreven is luidop laten voorlezen, om elke letter aan zijn klank te koppelen;
- spelletjes voorstellen waarbij getekend moet worden: doolhoven, tekeningen natekenen, kruiswoordraadsels.
Voor het huiswerk in de lagere school helpt een rustig en vast kader veel. Heeft u ’s avonds te weinig tijd, dan kanhuiswerkbegeleiding het overnemen.
Wat zijn de alarmsignalen van dysgrafie?
Leren schrijven vraagt tijd, en elk kind gaat vooruit op zijn eigen tempo. Een onhandig handschrift aan het begin van de lagere school is niet verontrustend. Toch verdienen bepaalde aanhoudende moeilijkheden uw aandacht, want ze kunnen wijzen op dysgrafie, een stoornis in de schrijfbeweging.
De signalen om op te letten:
- heel traag schrijven, of juist heel snel en impulsief;
- een onleesbaar handschrift: letters die aan elkaar plakken, slecht gevormd zijn of sterk in grootte verschillen;
- een rommelige bladschikking: het kind schrijft buiten de lijnen of organiseert zich niet op het blad;
- moeite om bepaalde vormen na te tekenen;
- een verkrampte pengreep, te hard drukken, pijn in de hand of de pols;
- een slechte houding tijdens het schrijven;
- angst, of zelfs weigering, zodra er geschreven moet worden.
Eén van deze signalen volstaat niet om conclusies te trekken. Het is de opeenstapeling en de duur ervan die u moeten alarmeren. Dysgrafie is een ontwikkelingsstoornis: ze ontstaat niet gewoon doordat iemand minder met de hand schrijft.
Mijn kind vertoont signalen van dysgrafie: wat nu?
- Praat erover met de klasleerkracht: die observeert uw kind in de klas en kan sommige taken al aanpassen, bijvoorbeeld door meer mondeling te werken of minder te laten overschrijven.
- Neem contact op met het CLB van de school (in het Franstalig onderwijs: het PMS-centrum): het adviseert gezinnen gratis en verwijst door naar de juiste specialisten.
- Vraag een onderzoek aan: een logopedist, een psychomotorisch therapeut of een ergotherapeut kan de schrijfbeweging beoordelen en een aangepaste begeleiding voorstellen. Ook een grafotherapeut kan het schrijven helpen verbeteren.
- Denk aan redelijke aanpassingen: in het Franstalig onderwijs (Federatie Wallonië-Brussel) geeft een decreet uit 2017 een leerling met specifieke onderwijsbehoeften, vastgesteld door een specialist, recht op aanpassingen op school (extra tijd, gebruik van een computer, aangepaste documenten…). Ook in Vlaanderen voorziet de regelgeving redelijke aanpassingen; het CLB helpt u daarbij.
- Werk aan ontspanning: een paar ontspanningsoefeningen voor handen en schouders vóór het schrijven kunnen de verkramping verminderen.
Het toetsenbord kan trouwens een echte bondgenoot worden voor een kind met dysgrafie: het kan tonen wat het kent zonder door de schrijfbeweging afgeremd te worden. Met de hand en digitaal schrijven vullen elkaar aan.
Begeleiding op maat
Traag schrijven, slordige notities, een wankele spelling: die moeilijkheden wegen vaak op de hele schoolloopbaan. Bij My Sherpa kiest een pedagogisch adviseur voor uw kind een coach die bij zijn noden past, met bijlessen Frans of studiemethode, aan huis overal in België of online.
