Zorgvuldig onderstreepte titels, harmonieuze kleuren, onberispelijke schema’s en een perfect handschrift: voor veel leerlingen en studenten is samenvattingen maken een vaste stap bij het studeren. Maar achter die perfect geordende bladzijden schuilt soms een valkuil: zoveel tijd steken in je studiemateriaal dat er niet genoeg overblijft om te leren.
Drie uur werk, een prachtige samenvatting… en dan?
Het is 17 uur. Emma, studente aan de universiteit, gaat aan haar bureau zitten om een hoofdstuk biologie te studeren. Ze herleest haar cursus en schrijft dan een samenvatting: ze kiest de belangrijke informatie, herformuleert enkele definities, maakt tabellen en gebruikt verschillende kleuren om de begrippen te onderscheiden.
Om 20 uur is het resultaat onberispelijk: acht duidelijke, gestructureerde en aangename bladzijden. Emma heeft het gevoel goed gewerkt te hebben.
Maar wat als je haar nu vroeg haar notities te sluiten en de belangrijkste mechanismen van het hoofdstuk uit te leggen? Misschien kan ze een groot deel weergeven. Misschien ontdekt ze juist dat ze de leerstof minder goed beheerst dan ze dacht.
Want een uitstekend studiemiddel maken en efficiënt leren zijn twee verschillende activiteiten. Precies daar kunnen samenvattingen misleidend worden.
Het plezier om iets concreets te maken
Samenvattingen hebben een onmiskenbare kwaliteit: ze geven het geleverde werk een zichtbare vorm.
Na twee uur oefeningen kan een student het gevoel hebben weinig opgeschoten te zijn: er blijven vragen zonder antwoord, fouten om te verbeteren, begrippen om uit te diepen. Na twee uur samenvatten heeft hij verschillende zorgvuldig geschreven bladzijden. Het resultaat is tastbaar.
Dat verschil beïnvloedt hoe we productiviteit ervaren. We zien graag ons werk vooruitgaan: een taak afvinken, een document afwerken, een hoofdstuk afsluiten. Maar leren levert niet altijd zulke zichtbare resultaten op. Een redenering begrijpen, kennis verstevigen of een automatisme ontwikkelen vraagt vaak veel inspanning zonder tastbaar spoor achter te laten.
Daarom zijn sommige voorbereidende activiteiten zo verleidelijk: ze geven het gevoel vooruit te gaan, terwijl ze soms minder veeleisend zijn dan nagaan wat je echt weet.
Plezier hebben in het maken van een mooie samenvatting is geen probleem. Het probleem ontstaat wanneer de kwaliteit van het document belangrijker wordt dan de kennis die het moet helpen verwerven.
Een samenvatting is geen bewijs van beheersing
Een leerling moet de fasen van de celdeling leren. Om zijn examen voor te bereiden, maakt hij een samenvatting met de verschillende fasen, hun kenmerken en de bijbehorende schema’s. Door dat werk herleest hij de leerstof, selecteert en ordent hij de informatie: dat draagt al bij tot het leren.
Maar niets garandeert dat hij die informatie enkele dagen later terugvindt. Als hij zijn samenvatting bekijkt, staan de antwoorden voor zijn neus: hij herkent makkelijk een begrip en heeft de indruk het te kennen. Als hij de fasen zonder hulpmiddel moet uitleggen, moet hij de informatie zelf uit zijn geheugen ophalen.
Dat onderscheid tussen informatie herkennen en ze kunnen weergeven is fundamenteel. Onderzoek in de leerwetenschappen toont het belang van actief ophalen: proberen informatie uit het geheugen terug te halen in plaats van ze gewoon te herlezen. Dat kan op verschillende manieren:
- vragen beantwoorden;
- oefeningen maken;
- een begrip hardop uitleggen (we werken die methode uit in waarom uitleggen helpt om beter te begrijpen);
- een schema opnieuw tekenen zonder naar je cursus te kijken.
Een samenvatting kan dus een uitstekend vertrekpunt zijn. Maar ze wordt pas echt nuttig als je ze gebruikt om te leren, niet alleen als je ze maakt.
De valkuil van perfectionisme
Een kleur voor de definities, een andere voor de voorbeelden, kaders voor de formules, perfect uitgelijnde titels: sommigen besteden extreem veel zorg aan de vorm van hun studiemateriaal.
Die zorg is niet nutteloos. Een duidelijke structuur maakt begrijpen makkelijker, toont de verbanden tussen begrippen en maakt het studeren aangenamer. Maar soms neemt ze een buitensporige plaats in. Een bladzijde opnieuw beginnen omdat een titel slordig geschreven is, twintig minuten een lay-out kiezen of een hele samenvatting overschrijven om ze mooier te maken, voegt meestal bijna niets toe aan de beheersing van de leerstof.
Perfectionisme wordt dan een vorm van uitstelgedrag die bijzonder moeilijk te herkennen is. Anders dan wie de namiddag op zijn telefoon doorbrengt, werkt de student die zijn samenvattingen bijschaaft echt. Hij is geconcentreerd, nauwgezet, soms zelfs uitgeput aan het einde van de dag. Toch kan hij een groot deel van zijn tijd besteed hebben aan activiteiten met een beperkt leereffect.
Een taak die veel tijd en inspanning vraagt, is niet noodzakelijk de beste manier om te leren. De vraag is dus: verbeter ik mijn begrip, of alleen de vorm van mijn cursus?
Moet je dan stoppen met samenvattingen?
Zeker niet. Samenvattingen vervullen verschillende belangrijke functies:
- Ze dwingen je informatie te selecteren. Bij een cursus van vijftig bladzijden het essentiële opsporen vraagt dat je de structuur van de leerstof begrijpt en hoofdideeën van details onderscheidt.
- Ze helpen verbanden te leggen. Een vergelijkende tabel, een schema of een mindmap maakt relaties zichtbaar die moeilijk te zien zijn in een doorlopende tekst.
- Ze zijn een handig hulpmiddel voor latere herhalingen.
Hoe doeltreffend ze zijn, hangt wel af van hoe je ze opbouwt en gebruikt. Een hoofdstuk bijna woord voor woord overschrijven heeft minder nut dan begrippen herformuleren, ordenen en met elkaar verbinden, zoals bij goede notities. En een samenvatting die absoluut de hele cursus bevat, verliest een deel van haar functie.
Een goede samenvatting is niet noodzakelijk kort of mooi: ze is aangepast aan haar doel. Afhankelijk van het vak is dat een vergelijkende tabel, een schema, enkele formules of een lijst vragen. En soms is het beste studiemiddel gewoon geen samenvatting.
En als je eerst leerde voor je samenvat?
Samenvatten wordt vaak gezien als een voorbereidende stap: eerst maak je je samenvattingen, daarna studeer je. Dat is niet altijd de meest doeltreffende volgorde. Je kunt de aanpak gedeeltelijk omdraaien.
Sluit na het ontdekken van een hoofdstuk je cursus en probeer de grote lijnen te reconstrueren op een wit blad:
- wat zijn de belangrijkste begrippen?
- hoe hangen ze samen?
- welke definities kun je terugvinden?
- welke punten blijven vaag?
Open daarna je cursus om te controleren, vergeten stukken aan te vullen en fouten te verbeteren. De samenvatting wordt zo tegelijk een memorisatieoefening en een ordeningsmiddel.
Een student die een hoofdstuk economie over vraag en aanbod afwerkt, kan in plaats van de definities en grafieken uit zijn cursus over te schrijven, proberen de curves zelf te tekenen, hun werking uit te leggen en de factoren terug te vinden die ze doen verschuiven. Wat hij niet kan weergeven, toont hem precies wat hij opnieuw moet bekijken.
Deze methode past niet bij volledig nieuwe leerstof die je nog niet begrepen hebt. Maar zodra je een eerste begrip hebt, maakt ze het opstellen van samenvattingen veel actiever.
Tijd om samen te vatten is geen tijd om te oefenen
Dat is misschien het belangrijkste punt, zeker als de examens naderen. Je studietijd is beperkt. Een uur besteed aan het verbeteren van een samenvatting is een uur dat je niet gebruikt om oefeningen te maken, op oude examenvragen te oefenen of na te gaan wat je onthouden hebt.
Voor een heel theoretisch vak kan een samenvatting maken een nuttig deel van het werk zijn. Maar in wiskunde, fysica of boekhouden is het problematisch om het grootste deel van je studietijd formules en methodes over te schrijven zonder ze toe te passen. Weten hoe je een vergelijking oplost, betekent niet dat je ze correct kunt oplossen. Een grammaticaregel kennen garandeert niet dat je ze spontaan in een gesprek gebruikt.
Kennis moet je inzetten in concrete situaties. Je moet dus genoeg tijd voorzien voor oefeningen, toepassingen en zelfevaluatie, en die meteen inplannen als je je studie plant. Een samenvatting kan die activiteiten makkelijker maken. Ze mag ze niet vervangen. Het is trouwens een van de veelgemaakte fouten bij het studeren.
Een onvolmaakte samenvatting kan een uitstekend hulpmiddel zijn
Stel je een andere studente voor. Haar samenvatting is minder mooi: sommige informatie is met de hand geschreven, pijlen verbinden de begrippen, aantekeningen vullen de marges en verschillende vragen zijn omcirkeld. Op het eerste gezicht lijkt haar document minder af.
Toch tonen die onvolkomenheden echt denkwerk. De pijlen tonen dat ze verbanden gezocht heeft. De aantekeningen, dat ze passages herformuleerd heeft. De omcirkelde vragen, wat ze nog moet uitdiepen. Als ze die samenvatting daarna gebruikt om zichzelf te ondervragen, antwoorden te verbergen of redeneringen te reconstrueren, wordt het een echt leermiddel.
Een rommelige samenvatting is natuurlijk niet beter dan een verzorgde. Maar de waarde van een samenvatting meet je niet aan haar schoonheid, noch aan de tijd die je eraan besteed hebt. Je meet ze aan wat ze je helpt begrijpen, onthouden en hergebruiken.
Dat is een belangrijk onderscheid om door te geven aan leerlingen en studenten. In de begeleiding in studiemethode van My Sherpa is het net een van de uitdagingen om iedereen te helpen de strategieën te herkennen waarmee hij echt leert, in plaats van gewoonten te herhalen die alleen de indruk geven dat je werkt. Want twee studenten kunnen evenveel uren studeren en er toch heel verschillende resultaten uit halen.
De volgende keer dat je een samenvatting afwerkt…
Neem even de tijd voor je je markeerstiften opbergt en naar het volgende hoofdstuk gaat. Sluit je samenvatting. Probeer de hoofdideeën terug te vinden, leg de belangrijkste begrippen uit zonder naar je notities te kijken, maak een oefening of beantwoord enkele vragen.
Misschien ontdek je dat je samenvatting je al goed heeft laten begrijpen. Of dat je nog werk hebt om de leerstof te beheersen. In beide gevallen geven die paar minuten je waardevolle informatie over je leerproces.
En moet je kiezen tussen een halfuur een al duidelijke samenvatting bijschaven of die tijd gebruiken om te oefenen, dan levert het tweede meestal het meest op.
Een samenvatting hoeft niet perfect te zijn. Ze moet je vooral helpen klaar te zijn op de dag dat je je cursus niet meer voor je hebt.
Begeleiding zoeken
Zit uw kind uren aan de voorbereiding van zijn examens, maar volgen de resultaten niet? Bij My Sherpa maakt een pedagogisch adviseur eerst samen met u de balans op, en kiest dan een coach die uw kind helpt zijn manier van studeren te herbekijken: nuttige samenvattingen, oefeningen, zelfevaluatie en organisatie. De bijlessen vinden plaats aan huis, overal in België, of online.
